खोट्या आंबेडकरवाद्यांचा खरा चेहरा

भारतीय समाजाच्या परिवर्तनाच्या इतिहासात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कार्य आणि विचार हे एक प्रकाशस्तंभ म्हणून उभे आहेत. त्यांनी केवळ भारतीय संविधानाची निर्मिती केली नाही, तर त्यांनी समाजातील विषमता, अन्याय, अस्पृश्यता आणि अज्ञान यांविरुद्ध आयुष्यभर संघर्ष केला. त्यांच्या विचारांची मुळं ही वैज्ञानिक दृष्टिकोन, समता, बंधुता आणि स्वातंत्र्य या मूल्यांमध्ये खोलवर रुजलेली आहेत. त्यामुळेच आंबेडकरी चळवळ ही केवळ एका समाजाची नव्हे, तर संपूर्ण मानवतेच्या मुक्तीची चळवळ मानली जाते. परंतु काळाच्या ओघात या चळवळीमध्ये काही विकृती निर्माण झाल्या आहेत आणि त्यातील सर्वात गंभीर विकृती म्हणजे “डुप्लिकेट आंबेडकरवादी” हा प्रकार होय.

आज आपण पाहतो की अनेक व्यक्ती स्वतःला आंबेडकरवादी म्हणून मिरवतात, त्यांच्या भाषणात, सोशल मीडियावर किंवा सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये बाबासाहेबांचे नाव मोठ्या अभिमानाने घेतात, पण त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात आणि प्रत्यक्ष कृतीत त्या विचारांचा अंशही दिसून येत नाही. अशा लोकांची ओळख त्यांच्या बोलण्यात आणि वागण्यात असलेल्या विसंगतीतून स्पष्ट होते. ते आंबेडकरी असल्याचा दावा करतात, परंतु त्यांच्या आचरणात अंधश्रद्धा, स्वार्थी राजकारण आणि वैयक्तिक लाभाची लालसा दिसते. हेच लोक प्रत्यक्षात चळवळीचे नुकसान करत असतात, कारण ते विचारांच्या नावाखाली केवळ दिखावा करतात.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दिलेल्या बावीस प्रतिज्ञा या आंबेडकरी जीवनपद्धतीचा पाया आहेत. या प्रतिज्ञांमधून त्यांनी अंधश्रद्धा, ब्राह्मणवादी रूढी, अवैज्ञानिक प्रथा आणि अन्यायकारक धार्मिक बंधने यांचा पूर्णतः त्याग करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की मनुष्याने विचाराने, तर्काने आणि विज्ञानाच्या आधारावर जीवन जगले पाहिजे. परंतु आज अनेक तथाकथित आंबेडकरवादी हेच प्रतिज्ञांचे उल्लंघन करताना दिसतात. गळ्यात गंडे-दोरे घालणे, अंधश्रद्धांना बळी पडणे, आणि धार्मिक अंधानुकरण करणे या गोष्टी त्यांच्या जीवनात सर्रास आढळतात. हे सर्व बाबासाहेबांच्या विचारांच्या पूर्णपणे विरोधात आहे. त्यामुळे अशा लोकांना आंबेडकरवादी म्हणणे हे स्वतःच विचारांचा अपमान ठरतो.

डुप्लिकेट आंबेडकरवाद्यांचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांचा प्रतीकांवर असलेला अतोनात भर. बाबासाहेबांचा फोटो, विहार, निळा झेंडा, जयभीमचे घोषवाक्य, निळे कपडे या सर्व गोष्टी महत्त्वाच्या असल्या तरी त्या केवळ प्रतीक आहेत. त्या विचारांचे प्रतिनिधित्व करतात, पण स्वतः विचार नाहीत. परंतु अनेक जण या प्रतीकांचा वापर करून स्वतःला आंबेडकरवादी म्हणून सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात. ते कार्यक्रमांमध्ये मोठ्या मोठ्या घोषणा देतात, पण समाजातील खऱ्या प्रश्नांवर काम करण्याची तयारी त्यांच्यात नसते. शिक्षण, रोजगार, सामाजिक न्याय, स्त्री-पुरुष समानता, आरोग्य यांसारख्या मूलभूत मुद्द्यांवर त्यांचे योगदान नगण्य असते. त्यामुळे त्यांचा आंबेडकरवाद हा केवळ बाह्य स्वरूपापुरता मर्यादित राहतो. या सगळ्याचा सर्वात मोठा परिणाम आंबेडकरी समाजावर आणि चळवळीवर होतो. डुप्लिकेट आंबेडकरवादी लोक समाजाच्या भावनांचा वापर करून राजकीय लाभ मिळवण्याचा प्रयत्न करतात. ते लोकांच्या भावनांना हात घालतात, बाबासाहेबांच्या नावाने सहानुभूती मिळवतात आणि निवडणुकीच्या काळात स्वतःचा फायदा करून घेतात. परंतु एकदा सत्ता किंवा पद मिळाले की ते समाजाच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करतात. त्यामुळे समाजात भ्रम निर्माण होतो, लोकांची दिशाभूल होते आणि खरे कार्यकर्ते बाजूला पडतात. या प्रक्रियेमुळे चळवळीची ताकद कमी होते आणि एकतेला तडा जातो.

डुप्लिकेट आंबेडकरवाद्यांमुळे निर्माण होणारा आणखी एक गंभीर प्रश्न म्हणजे समाजातील तरुण पिढीवर होणारा परिणाम. तरुणांना जेव्हा असे लोक आदर्श म्हणून दिसतात, तेव्हा त्यांच्यामध्येही विचारांपेक्षा दिखाव्याला महत्त्व देण्याची प्रवृत्ती वाढते. ते अभ्यास, विचार, संघर्ष यापेक्षा सोशल मीडियावरील पोस्ट, घोषणाबाजी आणि बाह्य प्रदर्शन यामध्ये अधिक गुंतून जातात. यामुळे आंबेडकरी चळवळीचा मूळ उद्देशच मागे पडतो. बाबासाहेबांनी शिक्षणाला सर्वात मोठे शस्त्र मानले होते, परंतु आज अनेक जण त्या शिक्षणाच्या मूल्यालाच विसरलेले दिसतात.

खरा आंबेडकरवाद हा केवळ बोलण्यात नसून तो जगण्यात असतो. तो आपल्या दैनंदिन जीवनात दिसायला हवा. समतेची भावना, स्त्री-पुरुष समानता, जातीय भेदभावाचा विरोध, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, शिक्षणाची आवड आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची हिंमत हे सर्व गुण खऱ्या आंबेडकरवाद्यांमध्ये असणे आवश्यक आहे. बाबासाहेबांनी सांगितले होते की “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा,” परंतु आज काही लोक “दाखवा, फसवा आणि सत्ता मिळवा” या मार्गावर चालताना दिसतात. हीच खरी शोकांतिका आहे.

आजच्या काळात आंबेडकरी समाजाने अधिक जागरूक होण्याची गरज आहे. केवळ नाव, वेशभूषा किंवा घोषणांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी व्यक्तीच्या विचारांवर, कृतीवर आणि आचरणावर आधारित मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. जो व्यक्ती बाबासाहेबांचे विचार वाचतो, समजून घेतो आणि आपल्या जीवनात त्यांची अंमलबजावणी करतो, तोच खरा आंबेडकरवादी आहे. बाकी सर्व केवळ दिखावा आहे. समाजाने अशा डुप्लिकेट लोकांपासून सावध राहिले पाहिजे, कारण ते चळवळीला आतून कमजोर करतात.

शेवटी असे म्हणता येईल की आंबेडकरी चळवळीचे भवितव्य हे खऱ्या कार्यकर्त्यांवर आणि जागरूक समाजावर अवलंबून आहे. डुप्लिकेट आंबेडकरवाद्यांना ओळखून त्यांच्यापासून दूर राहणे, आणि खऱ्या विचारांना स्वीकारणे हीच काळाची गरज आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दिलेल्या विचारांचा खरा अर्थ समजून घेतला आणि त्यानुसार जीवन जगले, तरच समाजात खऱ्या अर्थाने परिवर्तन घडू शकते. अन्यथा, केवळ नावाचा वापर करून आणि प्रतीकांचा दिखावा करून कोणतीही चळवळ पुढे जाऊ शकत नाही. आंबेडकरवाद हा केवळ ओळख नाही, तर ती एक जबाबदारी आहे, एक जीवनपद्धती आहे आणि त्या जीवनपद्धतीचा स्वीकार प्रत्येकाने प्रामाणिकपणे केला, तरच समाजात न्याय, समता आणि बंधुता प्रस्थापित होऊ शकते.

प्रा. भिमराव दिपके

सिंधू महाविद्यालय,

देगलूर

संपादकीय टीप: हा लेख लेखकाने मांडलेल्या विचारांवर आधारित आहे. AmbedkarMovement.in विविध विषयांवरील वैचारिक लेखांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देते आणि रचनात्मक चर्चेला प्रोत्साहन देते.